Pobl Aberteifi 54: Seamus Cunnane (1929-2021)

Gwasanaethodd y Tad Seamus Cunnane fel offeiriad Catholig plwyf Aberteifi am 37 mlynedd o 1962 tan 1999. Roedd ei gyfraniad i bob agwedd o fywyd Aberteifi yn sylweddol ar hyd y degawdau. Adeiladwyd yr Eglwys Gatholig a’r neuadd yn ystod y 1970au a chymerodd y Tad Cunnane ran amlwg yn y cynllun i godi arian tuag at y prosiect. Heb os, bydd ei gyfraniad oes i’r Eglwys Gatholig yn cael ei drafod mewn mannau eraill.

Fel hanesydd lleol brwd aeth y Tad Cunnane ati i ymchwilio i hanes tref a chastell Aberteifi ac mae’n werth rhoi sylw i’w rôl arloesol yn datgelu gorffennol canoloesol Aberteifi. Roedd ei wybodaeth o Ladin a’i Gymraeg rhugl yn caniatáu iddo ymchwilio’r ffynonellau gwreiddiol, ac roedd hyn yn sylfaenol. Rhaid peidio â dibynnu ar ffynonellau eilaidd.  Yna, ar ôl darganfod y ffeithiau rhaid oedd mynegi’r gwirionedd yn eglur. Dywedai ei farn yn ddiflewyn-ar-dafod.

Nôl ym 1992 ysgrifennodd: “Am dros 10 mlynedd rwyf wedi dysgu hanes lleol ac nid wyf eisiau i neb wyrdroi’r gwaith gan ddefnyddio teitlau a disgrifiadau anghywir y bydd plant ysgol ac eraill yn siwr o ddilyn.”

Nid oedd ganddo fawr o feddwl o Cardigan Priory in the Olden Days gan Emily Pritchard, 1904. 

“This was taken apart in 1905 when a reviewer commented: ‘The opening words of the first chapter are at once an indication of the author’s unfitness for her task.’ The trouble is that reviews disappear while the book remains and continues to mislead.”

Ysgrifennodd nifer o erthyglau arloesol am hanes Aberteifi yn y Canoloesodd:

‘Ceredigion and the Old Faith’, Ceredigion, vol 12, 2, 1994, 3-34

‘The Topography of Mediaeval Cardigan’ in Carmarthenshire and Beyond: Studies in History and Archaeology in memory of Terry James, ed. Heather James and Patricia Moore, 2009, 204-23

Ef hefyd oedd awdur:

Our Lady of Cardigan: a history and memoir, E. L. Jones, 2006, 56pp.

Roedd yn mwynhau sgrifennu a dadlau ei achos yn y Teifi-seid, gan anghytuno â gweithiau cyhoeddedig ar hanes Aberteifi gan amaturiaid a haneswyr academaidd o bwys.

Dyma restr o rai o’i erthyglau a llythyron ac ambell sylw:

‘The Four Gates’
Hanes y Teifi Gate; Wolf Gate; Bartholomew Gate a’r New Gate.
31 Rhag1982

‘Llywelyn ein llyw olaf’
Cysylltiad Llywelyn â’r dref.
Rhagfyr 1982

‘Pride of the Town’
Hen bryd neud y Castell yn ganolog ym mywyd y dre.
29 July 1983

Adolygiad o The Towns of Medieval Wales, Ian Soulsby, 1983:
Gan ddechrau drwy ganmol y gwaith, mae’n mynd ymlaen: “the book contains serious errors because [the author] relies on articles and books, some of which are wrong, instead of going to the primary sources. Twice he misunderstands the sources he uses and thus invents new errors.”

  • ‘It is likely that … (Gilbert de Clare) founded the Benedictine priory and St Mary’s Church…’ He certainly didn’t.
  • ‘In 1165 the Welsh under Rhys ap Gruffudd expelled the English monks from their priory…’ No evidence (apart from Emily Pritchard’s book).
  • ‘burgage figure of 172 in 1308’. The figure of 172 is suspect.
  • ‘Here also (near College Row) was the North Gate … standing in 1843.’
    A misunderstanding of W. E. James’s Guide Book (1899) where he is referring to the turnpike gate at the top of Pendre.
  • Town walls: ‘At the corner of College Row and Queen’s Tce the wall turned south along the Mwldan’. Not quite.
  • On St Mary’s St he is absolutely wrong.
  • On Chancery Lane he is even more grievously in error.

Ei ddyfarniad: “in a future edition rewrite the Cardigan section.”
29 Gorffennaf 1983

‘Throwing new light on the history of Cardigan.’
Mewn ymateb i gwestiynau yng ngholofnau wythnosol y Parchg D J Roberts yn y Teifi-seid am hanes y dref, mae’n esbonio gwreiddiau’r Mwldan, Pendre, Bartholomew Gate a Wolf Gate.
15 Chwefror 1985

‘Henry Tudor’s march through Cardigan 500 years ago’
Disgrifiad manwl o fywyd yn Aberteifi adeg ymweliad Harri Tudor.
09 Awst 1985

‘In defence of Welsh history’
Ysgrifennodd: “Today you (Teifi-seid) published an article on the medieval history of Cardigan and its castle called ‘The lock and stay of all Wales’ on a page carrying the rather incrongruous title ‘News Extra’. Much of it was indeed news to me, but only in the sense that it is demonstrably untrue.”

Ar ôl 12 pwynt o sylwadau mae’n gorffen: “It is time to show respect for fact, and it is a pity that the Tivy-side showed such little regard for it…”
1 Mehefin 1990

‘The Mystery of Dydd Iau Mawr (Great Thursday) celebration at Aber-porth.’
Roedd Dydd Iau cyn y 15ed Awst bob blwyddyn yn ddathliad Gatholig  (yr Ŵyl Fair Gyntaf).
9 Awst 1991

‘Statue not an idol and not adored’
Anghytunai’r Tad Cunnane â disgrifiad yn Arddangosfa’r Time Tunnel ‘the existence of the idol: The Lady of the Taper’. Ei sylw: “That is an untruth.  The statue was not an idol and was not adored.”
4 Medi 1992

‘The day they hanged the vicar’
Disgrifiad o achos Syr Hugh David Coch, ficer Llanarth, a’i ffawd o gael ei grogi, a’i ddarnio ar Banc y Warren yn 1592. 
28 Mai 1993

‘Cardigan development plan good news but…’
Ysgrifennodd: “We do not want hamfisted ‘development’ that ruins our heritage”
(â ymlaen i esbonio ystyr wreiddiol yr enw Chancery Lane neu Suitor’s Lane).
21 Gorffennaf 1994

‘Monks arrived via Cardi Bach’
Mae’n cywiro rhai anghysondebau mewn rhaglen deledu am fynachod Benedictaidd yn  Noyaddwilym gan ychwanegu’r sylw: “Many locals did not like them, including the Tivy-side editor and several correspondents, but we must not tar everyone with the same brush.”
5 Gorffennaf 1996

‘Don’t dump part of our town’s history’
Ysgrifennodd: “Ceredigion wants to dump responsibility for a road named Bingham Lane. But there is no such place. Its name is Feidrfair … [and it is part] of the great medieval pilgrim route from Bardsey Island to St David’s.

Ceredigion [County Council] should publicise and enhance it. Instead it is ducking responsibility and some of us think this is shameful.”
27 Tachwedd 2012

Rhai blynyddoedd yn ôl mynychais ddarlith gan yr Athro Ralph Griffiths dan nawdd Cymdeithas Hanes Ceredigion yn y Neuadd  Gatholig. Roedd ei ddisgrifiad o Aberteifi yn ystod y Canol Oesoedd yn ddiddorol ond yn ystod y sesiwn gwestiynau yn dilyn y ddarlith roedd yn amlwg pwy oedd yr arbenigwr ar Aberteifi. Ar y ffordd mas dywedodd rhywun: ‘Sai’n credu fod nhw wedi dewis y dyn iawn i draddodi pnawn yma.’

Nid y Canol Oesoedd oedd ei unig ddiddordeb. Wrth ymchwilio i hanes y ‘swinging sixties’ yn y dref roedd yn falch o gyfadde wrthyf iddo siglo llaw yr enwog Screaming Lord Sutch pan ddaeth i berfformio yn y Blac Leion yn Ebrill 1964.

Mae’r stori llawn am hanes cynnar Aberteifi eto i’w dweud, ond gosododd y Tad Cunnane seiliau cadarn ar gyfer haneswyr y dyfodol.

Cwsg Mewn Hedd Seamus Cunnane.

TEYRNGEDAU

Cannon Cunnane – Chwarewr GWYDDBWYLL

Pobl Aberteifi 53: Launcelot Lowther (1825-1905)

Launcelot Lowther
(1825-17 Awst 1905)

Pan ymddeolodd Lowther fel Rheolwr Cwmni Mercanteil Aberteifi fe’i disgrifiwyd yn y Teifi-seid fel:

one, if not the best known and most respected businessmen in the town of Cardigan…

Yn enedigol o Bradford on Avon, cyrhaeddodd Aberteifi ym 1848 fel rheolwr i fusnes David Davies, Y Castell, marsiandwr coed a pherchennog llongau. Trosglwyddodd Davies y busnes i’w fab ac i Lowther ym 1865 gan gymryd yr enw ‘Davies a Lowther’ tan 1869. Dychwelodd Lowther fel rheolwr a pharhau felly tan 1876, pan unwyd cwmni D. G. Davies a Thomas Davies fel y Cardigan Mercantile Company. Thomas Davies oedd y Rheolwr Gyfarwyddwr a Lowther yr Ysgrifennydd.

Cyfrifon, 1876-77

Dechreuodd gyrfa gyhoeddus Lowther ym mis Tachwedd 1865 pan ddaeth yn aelod o Gyngor y Dref. Tynnodd ei wrthwynebwr John James ei gais yn ôl cyn yr etholiad. Roedd cyflwr ariannol y fwrdeistref y pryd hynny yn ddifrifol:

in a most deplorable state, the accounts not having been made up or audited for over ten years.

Gan ddefnyddio ei allu busnes sortiodd y llanast ac mewn cyfarfod o’r Cyngor ar 16 Awst 1867 cyhoeddwyd:

This meeting considers that Mr Lowther merits the grateful acknowledgement of the inhabitants and Ratepayers of the Borough of Cardigan for undertaking and performing the herculean task of bringing the Corporation accounts out of the chaotic state in which the same have been so long allowed to remain, into such a form as to be capable of being understood and investigated, and that he should be properly remunerated for his services.

Galwyd cyfarfod cyhoeddus a chynigiwyd £20 iddo fel cydnabyddiaeth am ei gymwynas. Cynigiwyd iddo swydd Maer ond gwrthododd. [Ar ôl treulio 2 flynedd yn sortio mas gyfrifon y Cyngor roedd e siwr o fod wedi cael digon – roedd bywyd yn rhy fyr!]. Yn wir, gwaethygodd pethau iddo yn ystod y 1870au ac ar 26 Ionawr 1872 fe’i cyhoeddwyd yn fethdalwr a chollodd ei sedd ar Gyngor y Dref.

Bu’n Ysgrifennydd Mechanics’ Institute y dref ers 1849, gan neilltuo llawer ac egni yn sortio mas cyfrifon y sefydliad hwnnw. Am ei ymdrech cyflwynwyd oriawr iddo gyda’r arysgrif:

In recognition of his unswerving zeal and efficient conduct as hon. secretary.

Cymerodd ran amlwg yn y gwaith o sefydlu’r Cardigan Steam Navigation Company, cwmni a oedd yn gyfrifol am yr ss Tivy-side, y llong stêm gyntaf i deithio’n uniongyrchol o Aberteifi i Fryste. Lowther oedd ysgrifennydd y cwmni nes i’r Cwmni ddod i ben adeg gwerthu’r llong.

I Thomas Davies a Lowther yr oedd y diolch am ddod â nwy i’r dref. Sefydlwyd Cwmni Nwy Aberteifi ym 1865, gyda Lowther yn ysgrifennydd o’r dechrau nes iddo ymddiswyddo oherwydd salwch ym 1902.

Ymffrostia’i Lowther taw ef oedd sylfaenydd Lodj Glanteifi o’r Oddfellows.

Yn ystod ei gyfnod gyda’r Cardigan Mercantile hyfforddodd o leiaf 30 o fechgyn ifanc – bron pob un yn dal swyddi cyfrifol yn Llundain, Caerdydd a chanolfannau masnachol eraill.

Roedd Lowther yn gysylltiedig â Capel yr Hope am 40 mlynedd fel aelod a diacon. Yn ystod ei gyfnod yn Aberteifi bu’n byw yn Stryd y Bont, wedyn Stryd y Santes Fair a Stryd y Priordy.

Priododd Elizabeth (Morgan) yng Nghaerfyrddin ar 12 Hydref 1854 a chawsant 10 o blant cyn iddynt ysgaru ym 1878:

Helen (1855-1944), Launcelot Ethelbert (1857-), Thomas William (1858-1943), Beatrice (1860-1927), Herbert Reginald (1863-1936), Arthur (1866-), Charles Leopold (1868-1943), Francis Llewellyn (1870-1948 Prifathro yn Aberdaugleddau), Laura Sophia (1873-96, athrawes gerdd, St Mary St.), a Eleanor J. (1879-).

Fuoch chi’n dawnsio gyda George Child-Villiers?

Daily Mirror, 2.9.1939

Pwy oedd George Child-Villers? Dyma beth sy yn Wikipedia:

On his father’s death at Middleton Park in December 1923, he succeeded as the 9th Earl of Jersey and inherited nearly 20,000 acres of land in England. Lord Jersey was a clerk with Glyn, Mills & Co. in 1932 and served as chairman of Wallace Brothers Sassoon Bank. He fought in World War II, gaining the rank of Major in the Royal Artillery of the Territorial Army. The 9th Earl gave Osterley Park in Hounslow to the nation in the late 1940s.
Lord Jersey was married three times and twice divorced. He married his first wife, Patricia Richards (1914–2017) of NSW, Australia on 12 January 1932.
A week after his divorce was finalized, Lord Jersey married American actress Virginia Cherrill on 30 July 1937 at the Chelsea Register Office. She was the ex-wife of actor Cary Grant. They divorced in 1946.
His third and last wife was Bianca Luciana Adriana Mottironi (d. 2005), whom he married on 16 October 1947. She was the eldest daughter of furniture maker Enrico Mottironi of Via Goffredo Casalis in Turin, Italy.

Neb o Aberteifi felly!

Pobl Aberteifi 52: Richard J. Jones (1956-2021)

Aberteifi yn ffarwelio â Richard (14.8.2021)

Pawb yn clapio wrth i’r hers fynd heibio’r Guildhall
Yr orymdaith yn mynd drwy’r dref
Richard a’i gitar yn gwneud un daith olaf drwy ei annwyl Aberteifi
Yr arch wedi’i gorchuddio â baner Cymru
Y glaw yn disgyn wrth i’r dre ffarwelio â Richard

Diolch yn fawr i Stuart Ladd am y lluniau.

Ail Symudiad – Guildhall, 2010
Wyn a Richard, 29 Mehefin, 2019

BBC CYMRU FYW

Ail Symudiad, 1983
Fflach o Ail Symudiad

Gŵyl Fawr Aberteifi

Oherwydd cyfyngiadau Cofid ni chynhelir yr eisteddfod eleni eto. Sdim ots – dyma gyfle i ail-fyw rhai o uchafbwyntiau’r gorffennol o gasgliad Keith Ladd o raglenni, posteri a lluniau.

Clawr rhaglen Eisteddfod 1898. Enillydd y gadair oedd Mr D B Jones, Co-op stores, Blaenau Ffestiniog ond doedd dim sôn am Mr Jones ar y diwrnod felly anghofiwyd am y seremoni!

Roedd Eisteddfod 1909 yn un arbennig iawn, a miloedd wedi dod i’r dre i fod yn bresennol yn y babell fawr ym Mharc-y-reiffl. Tom Evans (Tel), Cwmaman, Aberdar a enillodd y gadair. Cafodd ei eni yn Aberteifi ac roedd Telynog yn wncwl iddo. Am fwy o hanes Tel cliciwch fan hyn.

Cynan yn coroni Dic Jones yn 1955.
Pwyllgor 1967: Rhes gefn: Lewis, Llywelyn, Morris (Syrfeiwr y dre), J H Johns, ?, ?, Ben Griffiths; R. Ll. Peregrine, Hughes, ‘Tivy-side’, ?
Rhes flaen: ?, W. R. Jones, Britt Griffith (maer), Andrew Williams, Y Parchg Osborne Thomas, Lloyd, Owen M. Owen.
Yn sefyll Rhes gefn: Terry Thomas, Morris (Syrfeiwr y dre), Alun Tegryn Davies, ?, Trysorydd y dre, Berwyn Williams, ?, Charles Williams, Y Parchg Milton Jenkins, Lewis, David Peregrine, Richards, Y Parchg Arthur Evans-Williams, Y Parchg Arwyn Phillips
Yn eistedd Rhes flaen: Williams, Gwynfi Jenkins, Parry?, Owen M. Owen, Price, ?
Ruth Pritchard, Cynwyl Elfed, y ferch gyntaf i ennill y gadair – yn 1995.
Owen M. Owen (1912-1991). Apwyntiwyd ef yn Ysgrifennydd yn 1953. Cynghorydd, Maer Aberteifi dair gwaith – 1975, 1977 a 1989. Cynghorydd Dosbarth a chadeirydd yn 1979. MBE yn 1979.