Pobl Aberteifi 47: Helen Samee

Dydd Sul 4 Rhagfyr 1823 bedyddiwyd Helen Samee yn Eglwys y Santes Fair, Aberteifi gan y Parchg John Lloyd, y curad ar y pryd.

Odi’r enw yn canu cloch gyda chi? Roedd Ramo Samee (1791-1850), ei thad, yn enwog fel jwglwr a chonsuriwr, ac yn dod o India. Daeth ef a’i wraig drosodd i Ewrop tua 1810, a bu’n teithio yn yr Unol Daleithiau yn 1819.

Roedd yn dipyn o berfformiwr:

Un o’i driciau oedd llyncu llond llaw o leiniau (beads), a darn o linyn, ac wedyn yn tynnu’r gleiniau mas o’i geg fesul un, ynghlwm wrth y llinyn.

Roedd hefyd yn ‘llyncu’ cleddyf (2 droedfedd!) ac yn bwyta tân. Byddai’n cynnau darn o raff, ei osod ar blât ac wedyn yn ei fwyta.

Mae disgrifiad diddorol ohono gan William Hazlitt yn (Table Talk, 1828) “The Indian Jugglers” , er nad yw’n enwi Ramo.

Ym mis Gorffennaf 1823 roedd yn perfformio yn Abertawe fel mae’r hysbyseb canlynol yn y Cambrian yn dangos:

Bu farw Ramo tua 1850, yn ddyn tlawd, a bu raid i’w wraig hysbysebu am gymorth ariannol i’w gladdu.

Y cwestiwn mawr wrth gwrs yw beth oedd ei gysylltiad ag Aberteifi? A fu’n byw yma neu ai pasio drwyddo a wnaeth?

Yn ôl Cyfrifiad 1881 ar gyfer Llundain (Gorllewin Hackney) man geni Helen (neu Ellen erbyn hyn) oedd Aberteifi, ac y mae Cofnodion Eglwys y Santes Fair yn dangos dyddiad ei bedydd.

‘Needlewoman’ oedd hi a’i mam, ond roedd eu bywyd yn galed a threuliodd y ddwy  gyfnodau yn ystod ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn y Wyrcws (fe’u rhyddhawyd o’r wyrcws 26 Ebrill 1850 ac eto ar 2 Mehefin 1882.)  Bu farw Ellen (Helen) Samee yn 1884.

Pe bai’r Teifi-seid yn bod yn 1823 tybed beth fyddai eu pennawd:
Daughter of famous Indian juggler baptised at St Mary’s, efallai?

Efallai ddim.

27 Hydref (1973) Jeremy Thorpe yn y Cliff; (1970) Gareth Edwards yn y Clwb rygbi

  • 27 1973 (Sad.) Anerchiad gan Jeremy Thorpe yng Ngwesty’r Cliff i Gymdeithas Rhyddfrydwyr Aberteifi a’r cylch. Adloniant pellach gan Gôr Meibion Blaenporth.

Delfryn Owens, Brynmor Williams, Gareth Edwards, Col. Ben Jones, (llywydd) D. P. Thomas, (cadeirydd). Dyfed Davies

Delfryn Owens, Brynmor Williams, Gareth Edwards, Col. Ben Jones, (llywydd) D. P. Thomas, (cadeirydd). Dyfed Davies

  • 27 1970 (Maw.) Ymweliad Gareth Edwards i’r Clwb rygbi er mwyn cyflwyno portreadau lliw i 3 o ddisgyblion lleol: Brynmor Williams, Delfryn Owens a Dyfed Davies.

10 Gorffennaf (1953) Pwy yw hwnna? – Wally Barnes wrth gwrs!

  • 10 1953 (Gwe.) Roedd Wally Barnes, chwaraewr pêl-droed i Arsenal a Chymru ar wyliau yn Aberteifi gyda’i ffrind Aneurin James, Stepseid.
  • 10 1888 (Maw.) Gosod carreg sylfaen Banc ‘Old Brecon’ y dre, gan Mrs Lewis gwraig Mr W. J. Lewis, YH o flaen torf o bobl. “Bydd yr adeilad yn gaffaeliad hardd i’r dref”. Ar ôl gosod y garreg sylfaen gwahoddodd y rheolwr y gweithwyr – 44 ohonynt – i gael cinio yn y ‘Coffee Tavern’ a baratowyd gan Mr J. Carpenter.